Δευτέρα, 17 Σεπτεμβρίου 2018

Περί της Μισθοδοσίας των Κληρικών



       Αυτές τις ημέρες κυκλοφόρησε στο διαδίκτυο κάποιο άρθρο σχετικά με τη μισθοδοσία των κληρικών στην Ελλάδα. Δεν γνωρίζω εάν στηρίζεται σε πραγματικές καταστάσεις ή εάν αποπροσανατολίζει για να τεκμηριώσει ιδεολογικές αντιλήψεις οι οποίες σκόπιμα στρατεύονται εναντίον της Εκκλησίας. Διαβάζοντάς το, δημιουργήθηκαν μέσα μου σκέψεις και απορίες σχετικά με την αντικειμενικότητα των απόψεων τις οποίες εκπροσωπεί. Έτσι θα καταθέσω κάποιες σκέψεις, υπό τύπον ερωτήσεως, για να διευκολυνθεί ο συλλογισμός κάθε σκεπτόμενου ανθρώπου που θα ήθελε να ενημερωθεί για το ζήτημα.
       Υποστηρίζεται ότι είναι απίθανο για ένα κράτος να μισθοδοτεί τους κληρικούς. Μα, το Βέλγιο, η καρδιά της Ευρώπης, δεν μισθοδοτεί τους κληρικούς; Και σε κάποια ευρωπαϊκά κράτη δεν γίνονται κρατήσεις υπέρ των εκκλησιών;
       Θα συμφωνούσα ενδεχομένως με την άποψη ότι δεν είναι σωστό να λαμβάνουν διπλό μισθό κάποιοι κληρικοί (ή και τριπλό). Ξεχνάμε όμως ότι υπάρχουν κληρικοί οι οποίοι κάνουν δυο και τρεις δουλειές λαμβάνοντας ένα μισθό! Γίνονται και ψυχολόγοι και συντηρητές κτηρίων και φύλακες μνημείων και συντονιστές συσσιτίων και οικονόμοι φιλοπτώχων ταμείων και ορφανοτρόφοι και στρατιωτικοί ιερείς και προπονητές αθλημάτων και ψυχαγωγοί παιδιών και παρηγορητές ασθενών και γηροκόμοι και κατασκηνωτές και τόσα άλλα. Τι μας ενοχλεί; Ότι με την δράση τους οι ιερείς μειώνουν το αριθμό των νέων από τα ναρκωτικά, τον τζόγο, τα τροχαία ατυχήματα;
       Γίνεται λόγος για τα φιλοδωρήματα τα οποία λαμβάνουν οι ιερείς από την τέλεση μυστηρίων. Ξεχάσαμε όμως ότι με αυτά τα χρήματα ζουν και κάποιοι νέοι άνθρωποι που δεν έχουν εργασία και η Εκκλησία τους προσφέρει ένα επιμίσθιο, νεωκόροι και ψάλτες. Δηλαδή το ζητούμενο είναι να γλυτώσουν ένα πενιχρό ποσό το οποίο θα δοθεί ως φιλοδώρημα στα παιδιά που διακονούν; Παιδιά που τις περισσότερες φορές είναι άνεργα ή φοιτητές που σπουδάζουν;
       Σε ποιες χιλιάδες ιερείς και εκκλησιαστικούς υπαλλήλους αναφέρεται το δημοσίευμα; Λησμονήσαμε μάλλον ότι με πολύ φειδώ διορίζονται πλέον οι ιερείς και αρκετοί χειροτονούνται άμισθοι και ανασφάλιστοι. Ή μήπως αυτή η πρακτική δεν είναι μέτρο περιορισμού και μειώσεως των μισθοδοτούμενων κληρικών; Δεν αρκεί αυτό το μέτρο; Και εάν αποφασίσει το κράτος μια ενδεχόμενη διακοπή της μισθοδοσίας του κλήρου, ποια δημοκρατία και ποιος ανθρωπισμός συνηγορεί στη διακοπή μισθοδοσίας; Αφού οι περισσότεροι από τους χιλιάδες που παρουσιάζει το άρθρο είναι έγγαμοι με συζύγους και παιδιά, με οικογένεια. Προτίθεται κάποιος να αποφασίσει να αφήσει δίχως μισθό τόσες χιλιάδες οικογένειες;
       Σχετικά με τις αποσπάσεις ιερέων στο εξωτερικό. Να ρωτήσω εάν είναι αλήθεια ότι υπάρχει η τάση μειώσεως και περιορισμού των ελληνικών προξενείων και των ελληνικών σχολείων του εξωτερικού; Πώς γίνεται αυτό τη στιγμή που αυξάνονται οι απόδημοι Έλληνες λόγω της οικονομικής κρίσεως; Ποια μέτρα λαμβάνονται για τους αποδήμους Έλληνες στις χώρες που βρίσκονται; Να μειωθούν και οι ενορίες του εξωτερικού;
       Δημιουργείται η εντύπωση ότι τίθεται υπό αμφισβήτηση το δικαίωμα κάποιου θεσμού να διατηρεί τη δική του περιουσία. Γιατί αποκρύπτεται το ιστορικό γεγονός κατασχέσεως των τιμαλφή και ακινήτων της Εκκλησίας τα οποία, άλλα κατάσχεσε και άλλα κατέστρεψε η κυβέρνηση του Όθωνα και των Βαβαρών; Γιατί δεν δημοσιεύονται τα στοιχεία με αριθμούς για την εκκλησιαστική περιουσία η οποία δόθηκε στο κράτος ως αντισταθμιστικό μέτρο για την μισθοδοσία του κλήρου; Γιατί δεν γίνεται αναφορά στα εκκλησιαστικά ακίνητα τα οποία χρησιμοποιεί το κράτος έναντι πενιχρού και συμβολικού ενοικίου;
        Εάν διακοπεί η μισθοδοσία των κληρικών, των ορθοδόξων κληρικών, θα διακοπεί και για τους λειτουργούς και άλλων δογμάτων και θρησκειών; Θα διακοπούν οι χρηματοδοτήσεις προς κάθε άλλη θρησκεία; Για παράδειγμα, το τζαμί στην Αθήνα θα κατασκευασθεί από χορηγίες των πιστών της θρησκείας δίχως την χορηγία του ελληνικού κράτους;
       Καλά είναι τα νομικά θέματα και τα νομικίστικα. Ας τα δούμε όμως και λίγο με το μάτι της ανθρωπιάς. Ας μην δημιουργείται διχασμός στο λαό. Μόνο με συνεργασία και συναλληλία ανθρώπων καλής θελήσεως, υπάρχει η δυνατότητα να αξιοποιηθούν τα οφέλη τα οποία πηγάζουν από τους μακροχρόνιους θεσμούς του Ελληνισμού.


Πρωτοπρεσβύτερος
Νεκτάριος Μαρκάκης
Συνταγματάρχης (ΣΙ)

Δευτέρα, 17 Απριλίου 2017

Η στεναχώρια όταν έχεις αδικηθεί


Η στεναχώρια όταν έχεις αδικηθεί, είναι το δώρο του Θεού, το οποίο επισφραγίζει τη σιγουριά ότι δεν έχεις αδικήσει.


(π. Νεκτάριος) 

Σάββατο, 15 Απριλίου 2017

"Δικαιοσύνης ἡμῖν ἔλαμψεν ἥλιος"


Χριστός, ο Ήλιος της Δικαιοσύνης.

- Χριστούγεννα: "Σέ προσκυνεῖν τόν Ἥλιον τῆς δικαιοσύνης" (Απολυτίκιο).
- Θεοφάνεια: "Τῇ οἰκουμένῃ ἀνετέλλει τάς ἀκτῖνας, ὁ Ἥλιος τῆς Δικαιοσύνης" (Οίκος). 
- Υπαπαντή: "Θεοτόκε Παρθένε, ἐκ σοῦ γάρ ἀνέτειλε ὁ Ἥλιος τῆς δικαιοσύνης" (Απολυτίκιο). 
 - Χαιρετισμοί: "Χαῖρε, ἀκτίς νοητοῦ Ἡλίου" (Οίκος "Φ"). 
- Πάσχα: "Ἐκ τοῦ τάφου ὡραῖος δικαιοσύνης ἡμῖν ἔλαμψεν ἥλιος" (Τροπάριο Δ΄ Ωδής).

Τρίτη, 21 Φεβρουαρίου 2017

Η Πορεία της Μεγάλης Τεσσαρακοστής μέσα από τα Τροπάρια του Τριωδίου


Πρωτ. Νεκτάριος Μαρκάκης

- Τυρινή εβδομάδα: «Τῆς θείας μετανοίας τά πρόθυρα»[1] και «Προκαθάρσιμος»[2].
- Καθαρά Δευτέρα: «Ἐλήλυθεν ἡ Νηστεία»[3].
- Καθαρά Τρίτη: «Τήν σωτήριον ἐγκράτειαν δισημερεύοντες»[4].
- Καθαρά Παρασκευή: «Τό τῆς Νηστείας διάγγελμα περιχαρῶς ὑποδεξώμεθα»[5].      
- Δευτέρα Β΄ εβδομάδος: «Τά τῶν Νηστειῶν νῦν δισέβδομα φαιδρῶς, ἐναρξώμεθα τελοῦντες»[6], «Τήν νηστείαν δισεύοντας»[7] και «Εἰς τό ἅγιον στάδιον, τῆς δευτέρας Ἑβδομάδος είσελθεῖν»[8].
- Δευτέρα Γ΄ εβδομάδος: «Νηστείας ἐναρξάμενοι, Ἑβδομάδος τῆς τρίτης»[9] και «Τούς τήν Νηστείαν, έν ἑβδομάδεσι τρισί τανῦν τελοῦντας»[10].
- Παρασκευή Γ΄ εβδομάδος: «Τήν τρίτην τῶν σεπτῶν, Νηστειῶν Ἑβδομάδα, Χριστέ Λόγε περάσαντες, τό ξύλον τοῦ ζωηφόρου Σταυροῦ σου, κατιδεῖν ἀξίωσον ἡμᾶς, καί σεπτῶς προσκυνῆσαι»[11].
- Δευτέρα Δ΄ εβδομάδος: «Μεσοπονήσαντες, νῦν τήν ἐγκράτειαν, καί εἰς προσκύνησιν, Χριστέ μου φθάσαντες, τοῦ ζωηφόρου σου Σταυροῦ»[12].
- Τρίτη Δ΄ εβδομάδος: «Μέσον διϊππέυοντες σήμερον»[13].
- Τετάρτη Δ΄ εβδομάδος (μέσον της νηστείας): «Μεσασμῷ σήμερον, Νηστειῶν»[14], «Μεσότητι τῶν Νηστειῶν»[15], «Τῆς Νηστείας τήν ὁδόν μεσάσαντες»[16] και «Μεσάσαντες το πέλαγος τῆς ἐγκρατείας»[17].
- Πέμπτη Δ΄ εβδομάδος: «Ἡ… Νηστεία, τήν ἑαυτῆς μεσότητα νῦν ἐπήγαγε»[18].
- Δευτέρα Ε΄ εβδομάδος: «Τόν χρόνον τῆς Νηστείας, νῦν ὑπερμεσάσαντες»[19], «Ὑπερμεσάσαντες ταύτην, τήν Ἱεράν τῆς Νηστείας περίοδον»[20] και «Ἑβδομάδα… προλάμπουσαν… τῆς Λαζάρου»[21].
- Δευτέρα ΣΤ΄ εβδομάδος: «Τήν ἕκτην τῶν σεπτῶν, Νηστειῶν Ἑβδομάδα, προθύμως ἀπαρχόμενοι»[22] και «Τήν ἕκτην Ἑβδομάδα, τῆς Νηστείας ἐπέχοντες»[23].
- Τετάρτη ΣΤ΄ εβδομάδος (Κοίμηση Λαζάρου): «Σήμερον ἐναπέψυξεν ὁ Λάζαρος»[24] και «Σήμερον ὁ Λάζαρος, θανών ἐνθάπτεται»[25].
- Πέμπτη ΣΤ΄ εβδομάδος: «Δισημερεύει Λάζαρος ἐν τῷ τάφῳ»[26].
- Παρασκευή ΣΤ΄ εβδομάδος: «Τήν ψυχωφελή, πληρώσαντες Τεσσαρακοστή»[27].





[1] Κάθισμα Όρθρου Δευτέρας της Τυρινής.
[2] Κάθισμα Όρθρου Πέμπτης της Τυρινής.
[3] Ιδιόμελο Τροπάριο Αποστίχων Όρθρου.
[4] Κάθισμα Όρθρου.
[5] Ιδιόμελον Τροπάριο Αποστίχων Όρθρου.
[6] Στιχηρό Προσόμοιο Τροπάριο Κατανυκτικού Εσπερινού.
[7] Κάθισμα Όρθρου.
[8] Προσόμοιο Τροπάριο Εσπερινού.
[9] Στιχηρό Προσόμοιο Τροπάριο Κατανυκτικού Εσπερινού.
[10] Κάθισμα Όρθρου.
[11] Προσόμοιο Τροπάριο Εσπερινού.
[12] Κάθισμα Όρθρου.
[13] Προσόμοιο Τροπάριο Εσπερινού.
[14] Στιχηρό Προσόμοιο Τροπάριο Εσπερινού.
[15] Εξαποστειλάριο.
[16] Απόστιχο Τροπάριο Όρθρου.
[17] Δοξαστικό Αποστίχων Όρθρου.
[18] Στιχηρό Ιδιόμελο Τροπάριο Εσπερινού.
[19] Στιχηρό Προσόμοιο Τροπάριο Κατανυκτικού Εσπερινού.
[20] Στιχηρό Προσόμοιο Τροπάριο Κατανυκτικού Εσπερινού.
[21] Κάθισμα Όρθρου.
[22] Στιχηρό Προσόμοιο Τροπάριο Κατανυκτικού Εσπερινού.
[23] Κάθισμα Όρθρου.
[24] Στιχηρό Προσόμοιο Τροπάριο Εσπερινού.
[25] Κάθισμα Όρθρου.
[26] Προσόμοιο Τροπάριο Εσπερινού και Κάθισμα Όρθρου.
[27] Δοξαστικό Αποστίχων Όρθρου, Στιχηρό Τροπάριο Εσπερινού και «Καί νῦν» Στιχηρών.

Κυριακή, 5 Φεβρουαρίου 2017

Η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν συμφωνεί με τις μεταμφιέσεις και τα καρναβάλια


Πρωτ. Νεκτάριος Μαρκάκης 


Η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν συμφωνεί με τις μεταμφιέσεις και τα καρναβάλια, όχι διότι είναι παγανιστικά, αλλά διότι η Εκκλησία προβάλλει και τιμά το ανθρώπινο πρόσωπο.
Η Εκκλησία δεν συμφωνεί ούτε με την μουσουλμανική ανατολή που επιβάλλει την απόκρυψη του γυναικείου προσώπου, ούτε με την καταναλωτική δύση που εισηγείται την τεχνική παραμόρφωση με την χρήση πλαστικών μεθόδων. Ποτέ, στην Εκκλησία δεν χρησιμοποιήθηκαν προσωπεία (μάσκες).

Μετά από τα καρναβάλια, η Εκκλησία την πρώτη Κυριακή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, την Κυριακή της Ορθοδοξίας δηλαδή, θα διαμαρτυρηθεί για την απόκρυψη, για τον περιορισμό του προσώπου πίσω από τα προσωπεία, και θα υψώσει τις ιερές εικόνες για να κηρύξει και να διατρανώσει την τιμή και την αξία του κάθε προσώπου, κάθε ανθρώπου.
Η Κυριακή της Ορθοδοξίας είναι τιμή, όχι μόνο προς το ανθρώπινο πρόσωπο, αλλά και στον εικονισμό του.

(Πηγή: http://www.katixitiko.gr/2017/02/04/karnavalia-kai-ekklhsia/ ) 

To selfie του Φαρισαίου


Πρωτ. Νεκτάριος Μαρκάκης

“Εγώ είμαι καλός άνθρωπος. Δεν είμαι κακός σαν τους άλλους”.
Αυτό δεν έκανε ο φαρισαίος της παραβολής; “Φωτογράφιζε” τον εαυτό του. Εάν είχε ο φαρισαίος στην εποχή του κινητό, θα έβγαζε selfie ατέλειωτες ώρες. Και θα φανταζόταν να κάθεται δίπλα στον Θεό να τις προβάλλει.
Ο τελώνης όμως, αντί να “φωτογραφίζει” τον εαυτό του, έκανε κάτι τελείως διαφορετικό. Άνοιξε την καρδιά του. “Κύριε, ελέησον”. 
Αυτό έχει ανάγκη η σημερινή ανθρωπότητα. Όχι να παρουσιάσουμε τη ματαιοδοξία μας, αλλά να ανοίξουμε την καρδιά μας, να αφήσουμε να ευωδιάσει η αγάπη. Το ίδιο επιζητεί και ο Θεός.
Να ξεπεζέψουμε από το πιο ατίθασο “ζώο”, το καλάμι και να κατεβούμε για να συναντήσουμε τον Θεό και τον συνάνθρωπο. Συνάντηση και σχέση χωρίς το υποκριτικό “φαίνεσθαι” όπως το “selfie του φαρισαίου”, αλλά με το αγαπητικό “είναι” όπως φανερώνεται στο δάκρυ και στην προσευχή του τελώνου.

(Πηγή: http://www.katixitiko.gr/2017/02/04/farisaios-selfie/ )

Δευτέρα, 29 Φεβρουαρίου 2016

Βιβλιοπαρουσίαση: Αντωνίου Στιβακτάκη, "Αρχιμανδρίτης Ελευθέριος Νουφράκης, μια Εμβληματική Μορφή του Ελληνισμού"

Την Τετάρτη 17 Φεβρουαρίου 2016 πραγματοποιήθηκε στο Πνευματικό Κέντρο της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κρήτης η παρουσίαση του βιβλίου του κ. Αντωνίου Στιβακτάκη με τίτλο "Αρχιμανδρίτης Ελευθέριος Νουφράκης, μια Εμβληματική Μορφή του Ελληνισμού". Ο Αρχιμανδρίτης Νουφράκης ήταν ο Στρατιωτικός Ιερεύς ο οποίος το 1919 εισήλθε στην Αγιά Σοφιά μαζί με άλλους αξιωματικούς και τέλεσαν τη Θεία Λειτουργία.
Πρωτ. Νεκτάριος Μαρκάκης
 
       Ιδιαίτερη τιμή, αλλά και βαριά ευθύνη η ανάθεση της παρουσίασης του προσώπου του Αρχιμανδρίτου Ελευθερίου Νουφράκη, ως του ιδανικού στρατιωτικού ιερέως. Μέσα από το βιβλίο του κ. Αντωνίου Στιβακτάκη «Αρχιμανδρίτης Ελευθέριος Νουφράκης, μια Εμβληματική Μορφή του Ελληνισμού», το οποίο εκδόθηκε με την ευγενική μέριμνα του πολιτιστικού συλλόγου Αλώνων Ρεθύμνου «ο Κρυονερίτης», του χωριού του Αρχιμανδρίτου Νουφράκη, θα προσπαθήσω να προβάλλω τα σημεία εκείνα τα οποία εμπνέουν εμάς τους σύγχρονους στρατιωτικούς ιερείς στο έργο μας και στην αποστολή μας.

       Διαβάζοντας κανείς λεπτομέρειες από τη δράση του π. Ελευθερίου, θα διαπιστώσει ότι ο ήρωας κατάφερε να τοποθετήσει πολύ υψηλά τον πήχη, να καταστεί το πρότυπο, ο ιδανικός στρατιωτικός ιερεύς, να αναδειχθεί γίγαντας και αδάμαντας της στρατιωτικής ιερωσύνης. Με αισθήματα θαυμασμού και με συστολή καρδίας, ζητώ εκ των προτέρων την ευχή του και υποβάλλω την συγγνώμην μου για το εγχείρημα να αποπειραθώ, όχι να ερμηνεύσω, θα ήταν ασέβεια, αλλά να προσεγγίσω κάποια στιγμιότυπα της αποστολής του, τα οποία παρουσιάζονται στο βιβλίο του κ. Στιβακτάκη.

       Το βιβλίο του κ. Στιβακτάκη για τον Αρχιμανδρίτη Νουφράκη, δεν είναι αναπαραγωγή ή επανάληψη τεκμηρίων. Η διήγηση προέρχεται από πρωτότυπη ιστορική πηγή που μόνο ο συγγραφέας είχε τη δυνατότητα να προσεγγίσει και να γνωρίζει. Η πρωτότυπη αυτή μαρτυρία προέρχεται από τον ίδιο τον παππού του συγγραφέα, τον Εμμανουήλ Γελασάκη (σ.94-95), ο οποίος συμμετείχε στα εκστρατευτικά σώματα, στα συντάγματα που υπηρετούσε και ο π. Ελευθέριος, και μάλιστα είχε ειδικότητα ασυρματιστή και γνώριζε κάθε κίνηση, κάθε πληροφορία, με κάθε λεπτομέρεια (σ.211). Γεγονότα που δεν θα μπορούσαν να είναι σε άλλους γνωστά.

       Αργότερα, ο παππούς εξιστορούσε στον εγγονό του κ. Αντώνιο Στιβακτάκη για τις εκστρατείες, ιδιαίτερα αυτές στην Κριμαία και στη Μικρά Ασία και για τον στρατιωτικό ιερέα που τους εμψύχωνε και ήταν πρόσωπο άξιο θαυμασμού, τον Αρχιμανδρίτη Ελευθέριο Νουφράκη. Δικαιωματικά λοιπόν, ο κ. Στιβακτάκης κατατάσσεται στους εξαιρετικά ελάχιστους αυτήκοους μάρτυρες της δράσεως του στρατιωτικού ιερέως Νουφράκη και καταγράφει τις προφορικές μαρτυρίες του παππού του.

       Από το βιβλίο του κ. Στιβακτάκη, θα προσπαθήσω να προβάλλω επιλεκτικά κάποια στοιχεία της ζωής του τα οποία τον προετοίμασαν για τη μεγάλη του αποστολή, κάποια χαρίσματα τα οποία τον ανέδειξαν πρότυπο στρατιωτικού ιερέως και θα αποπειραθώ να προσεγγίσω ερμηνευτικά την ιστορική μαρτυρία του κ. Στιβακτάκη για τη Θεία Λειτουργία στην Αγιά Σοφιά.
       Πρωτίστως παρουσιάζουμε στοιχεία τα οποία διαμόρφωσαν και προετοίμασαν τον π. Ελευθέριο, τον Εμμανουήλ Νουφράκη όπως ονομαζόταν αρχικά, για την μεγάλη του αποστολή.

       Ο κ. Στιβακτάκης περιγράφει το χωριό όπου γεννήθηκε και έζησε τα πρώτα παιδικά του χρόνια ο ήρωας, τις Αλώνες Ρεθύμνου, και την οικογένειά του (σ.15-23). Ο μικρός Εμμανουήλ, όπως ονομαζόταν αρχικά ο π. Ελευθέριος, κατάγεται, εμπνέεται και γαλουχείται από οικογένεια αγωνιστών και ηρώων (σ.32), προτρέπεται από τον ίδιο τον πατέρα του αγωνιστή Σπυρίδωνα Νουφράκη (σ.19 κ 25-29).

       Ο π. Ελευθέριος θα αποκαλύψει αργότερα ότι ο πατέρας του, του άφησε παραγγελιά και παρακαταθήκη να πολεμήσει τον εχθρό. Πολλές φορές του έλεγε «το θούρειο τροπάρι», το «Τη Υπερμάχω» (σ.31). Στο χωριό του, από τις πρώτες εμπειρίες του είναι η ενασχόληση με τα όπλα. Ετοιμάζεται να ακολουθήσει την οικογενειακή παράδοση, να αγωνιστεί για την ελευθερία. Ο ίδιος αργότερα θα νιώσει ικανοποίηση που ένας ανεψιός του έγινε κι αυτός αγωνιστής ιερέας, ο Ιωάννης Αλεβιζάκης (σ.20). Κατάγεται λοιπόν από ένδοξο τόπο και από οικογένεια αγωνιστών.

       Στο χωρίο που μεγάλωσε, στις Αλώνες Ρεθύμνου, υπάρχουν δυο Εκκλησίες στις οποίες από μικρός έμαθε να εκκλησιάζεται, του Αγίου Ονουφρίου και του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου. Οι δύο αυτοί άγιοι ενσαρκώνονται στο πρόσωπο του π. Ελευθερίου. Ο π. Ελευθέριος εμπνεόμενος από τον Ιωάννη τον Θεολόγο, σπούδασε θεολογία, έγινε θεολόγος και από τον όσιο Ονούφριο εμπνεύσθηκε την μοναχική και ασκητική ζωή (σ.21). Αναφέρει ο κ. Στιβακτάκης ότι το επώνυμό του: «Νουφράκης», προερχόταν από πρόγονό του που είχε το όνομα Ονούφριος, σύνηθες όνομα στο χωριό του λόγω της εκκλησίας του Αγίου Ονουφρίου, το οποίο έγινε «Νουφρής» και στη συνέχεια «Νουφράκης» (σ.31).

       Το πρώτο όνομα του π. Ελευθερίου, το βαπτιστικό του όνομα ήταν Εμμανουήλ. Στη συνέχεια τον συναντάμε με το μοναχικό του όνομα Παΐσιος και αργότερα, όταν γίνεται ιερομόναχος, λαμβάνει το όνομα με το οποίο μας είναι γνωστός, το Ελευθέριος (σ.32). Ο π. Ελευθέριος εξηγεί ότι έλαβε αυτό το όνομα, εκφράζοντας τον πυρφόρο πόθο του για την ελευθερία της πατρίδος. Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι, παράλληλα με τον πόθο του για ελευθερία, με το όνομα Ελευθέριος, τιμούσε έτσι και τον μεγάλο εθνικό ηγέτη Ελευθέριο Βενιζέλο (σ.75).

       Το σχολείο στο οποίο θα μαθητεύσει ο μικρός Εμμανουήλ, είναι η Μονή του Προφήτου Ηλιού στα Ρούστικα Ρεθύμνου. Ο συγγραφέας αναφέρει ότι στο μοναστήρι τον έφερε ο ανάδοχός του ο οποίος πιθανώς να ήταν μοναχός της Μονής (σ.35) και ο μικρός Εμμανουήλ να εγκαταβίωνε εντός της Μονής. Έμαθε τα πρώτα γράμματα σε έναν χώρο που την εποχή εκείνη είχε κληρικούς αγίους και αγωνιστές (σ.34). Εκεί, μαζί με τα γράμματα, έμαθε την μοναχική ζωή και εμπνεύσθηκε τη φιλοπατρία. Έλαβε τα πνευματικά εφόδια και σφυρηλατήθηκε το εθνικό και το θρησκευτικό του φρόνημα (σ.35), απαραίτητες προϋποθέσεις για την μετέπειτα πορεία του στην αποστολή του στρατιωτικού ιερέως.

       Επόμενος σταθμός του Εμμανουήλ Νουφράκη, όπως υποστηρίζει ο κ. Στιβακτάκης από διασταυρωμένη πληροφορία, είναι το Άγιον Όρος, σε μια εποχή όπου εγκαταβίωναν δεκάδες Κρήτες μοναχοί (σ.37). Η παραμονή του στο Άγιον Όρος, του επέτρεψε να  συμπληρώσει τις ασκητικές του εμπειρίες και τα μοναχικά του βιώματα. Παράλληλα, το Άγιον Όρος του ενέπνευσε το ζήλο για τον στρατό, αφού ο χώρος εκείνος οργανώθηκε από τον Άγιο Αθανάσιο τον Αθωνίτη, τον κληρικό που συνόδευσε τα στρατεύματα του Νικηφόρου Φωκά στην απελευθέρωση της Κρήτης. Για τον άγιο Αθανάσιο τον Αθωνίτη αναφέρει σχετικά ο κ. Στιβακτάκης σε άλλο του βιβλίο με τίτλο: «Το Άγιον Όρος και η Κρήτη», το οποίο δημοσιεύθηκε το έτος 2005. Ο π. Ελευθέριος προφανώς εμπνεύσθηκε και ακολούθησε το παράδειγμα του αγίου Αθανασίου του Αθωνίτου, ως μοναχός, κληρικός και στρατιωτικός.

       Στη συνέχεια συναντάμε τον Νουφράκη, διάκονο και μαθητή στη Ριζάρειο Εκκλησιαστική Σχολή (σ.39-44, βλ. κ σ.36), με το όνομα Παΐσιος. Την εποχή εκείνη, διευθυντής και καθηγητής στη Ριζάρειο ήταν ο Επίσκοπος Πενταπόλεως Άγιος Νεκτάριος. Ο διάκονος Νουφράκης μαθητεύει δίπλα σε μια μορφή εμβληματική, οσιακή και αγία. Ο μεγάλος αυτός Άγιος, ο Άγιος Νεκτάριος ενέπνευσε και διαπαιδαγώγησε τον π. Ελευθέριο. Ο κ. Στιβακτάκης υποστηρίζει πολύ ορθά ότι, στις Θείες Λειτουργίες τις οποίες τελούσε ο Άγιος Νεκτάριος, συμμετείχε και ο διάκονος Παΐσιος ως μαθητής (σ.40). Ο διάκονος, όταν αργότερα τέλεσε τη Θεία Λειτουργία στην Αγιά Σοφιά, σίγουρα θα είχε στην θύμησή του τα μαθήματα λειτουργικής που διδάχθηκε από τον Άγιο Νεκτάριο.
     Επιπλέον να επισημανθεί ότι, την εποχή εκείνη η Ριζάρειος σχολή υποστήριζε ενθέρμως το Μακεδονικό Αγώνα, παρείχε υποτροφίες σε μακεδόνες νέους (σ.41) και πολλοί μαθητές Ριζαρείτες είχαν καταταγεί στον αγώνα για τη Μακεδονία  (σ.42).

       Να σημειωθεί ότι, την εποχή εκείνη, από τη Ριζάρειο σχολή αποφοίτησαν όχι μόνο καλοί κληρικοί, αλλά και πολλοί που κατατάχθηκαν στο στρατό και αναδείχθηκαν εξαίρετοι αξιωματικοί. Ο π. Ελευθέριος συνδύασε και τα δύο. Ιεροπρεπής κληρικός και εξαίρετος στρατιωτικός. Στο τέλος του βιβλίου παρατίθενται τα μαθητολόγια της Ριζαρείου. Εκεί βρίσκουμε ονόματα κάποιων συμμαθητών του π. Ελευθερίου, οι οποίοι έγιναν στρατιωτικοί (σ.239-241). Καθόλου απίθανο, ο π. Ελευθέριος να συνυπηρέτησε με αξιωματικούς οι οποίοι να ήταν συμμαθητές του στη Ριζάρειο.

       Από τα μαθητολόγια φαίνεται επίσης ότι υπήρξε συμμαθητής και με άλλους φωτισμένους κληρικούς, με τον γνωστό Γερβάσιο Παρασκευόπουλο ο οποίος κι εκείνος διετέλεσε στρατιωτικός ιερέας για λίγο καιρό. Με τον Λεόντιο Κόφα ο οποίος ήταν διδάκτωρ Θεολογίας και φιλοσοφίας και εφημέριος στην Κρονστάνδη, στο Βερολίνο και στη Βουδαπέστη, με τον Άνθιμο Λελεδάκη μετέπειτα μητροπολίτη Κισάμου και Σελίνου και με κάποιον Αγλάιο Βατοπαιδινό. Ιδιαίτερα με το Γερβάσιο, και οι δυο ιεροδιάκονοι τότε, φαίνεται να συμμαθήτευσαν στα ίδια θρανία.

       Μετά τις σπουδές του στη Ριζάρειο και στη Θεολογική Σχολή (σ.45), τον συναντάμε διορισμένο διδάσκαλο στο Αιτωλικό Αιτωλοακαρνανίας (σ.45), σε ένα χώρο που δεσπόζει η μορφή του Αγίου εθνοϊερομάρτυρος και ισαποστόλου Κοσμά του Αιτωλού. Εκεί τον βρίσκει η έναρξη του Α΄ Βαλκανικού πολέμου τον Οκτώβριο του 1912. Από εκεί αιτείται να καταταγεί ως στρατιωτικός κληρικός στο στρατό (σ.45).

       Στη συνέχεια θα αναφερθώ στα χαρακτηριστικά που φανερώνουν ότι ο Αρχιμανδρίτης Ελευθέριος υπήρξε πρότυπο στρατιωτικού ιερέως.

       Ο π. Ελευθέριος είναι πρότυπο διακονίας και διακόνου ως διάκονος. Να σημειωθεί ότι αρχικά ο π. Ελευθέριος κατατάσσεται στο στρατό πριν την εις πρεσβύτερον χειροτονία του, όταν ακόμη είναι διάκονος, με το όνομα Παΐσιος. Έχει υποστηριχθεί ότι τους τελευταίους αιώνες, ο βαθμός του διακόνου θεωρήθηκε, όχι ως μια σημαντική αποστολή της Εκκλησίας, αλλά ένα σκαλοπάτι για τον επόμενο βαθμό του πρεσβυτέρου και έχει υποτιμηθεί ή ακόμη και υποβιβασθεί σε σχέση με τους δύο άλλους βαθμούς της ιερωσύνης. Ο διάκονος Παΐσιος Νουφράκης ανέδειξε και τίμησε το βαθμό του διακόνου. Έφερε μάλιστα τον τίτλο του Αρχιδιακόνου.
       Παρόλο που ο διάκονος δεν μπορεί να τελέσει μόνος του οποιαδήποτε ακολουθία, εν τούτοις, σε καιρούς ανάγκης και όταν το καλούν οι περιστάσεις, μπορεί να αναλάβει σπουδαίο ρόλο. Όπως βλέπουμε σήμερα, οι διάκονοι, με την ευχή του πρεσβυτέρου, μεταφέρουν τη Θεία Κοινωνία σε ασθενείς, ή λαμβάνουν τον τίμιο Σταυρό και Αγιασμό για να φωτίσουν τις ημέρες των Θεοφανείων. Κατά παρόμοια πρακτική, σε καιρούς πολέμου και ελλείψει ιερέως, οι διάκονοι μπορούν να ζωστούν το ωράριό τους, το διακριτικό άμφιό τους, για να τελέσουν κάποιες ακολουθίες που αναγκαστικά οφείλουν να γίνουν.

       Στο ημερολόγιό του αναφέρει ότι «τυλίχθηκε» το διακονικό ωράριο για να προσευχηθεί, για να ψάλλει την επικήδειο ακολουθία (σ.56) ή τον εσπερινό (σ.52), για να λάβει Θεία Κοινωνία από Θεία Λειτουργία και να κοινωνήσει τους αγωνιστές (σ.48 κ 51-52). Κατατάχθηκε στο στρατό αφού πήρε μαζί του ότι χρειαζόταν για την αποστολή του ως διάκονος. Γράφει ο ίδιος: «Αφού δ’ επρομηθεύθηκα τα της Διακονίας έσπευσ’ αμέσως αρωγός Πατρίδος μας αγίας» (σ.46). Σε εξώφυλλο του περιοδικού «Ελλάς», στο φύλο 509 του Ιανουαρίου του 1914, δημοσιεύεται φωτογραφία του διακόνου Παϊσίου με το ωράριό του δίπλα στον κρητικό ιερομόναχο και συναγωνιστή του Αγάπιο Καρτσωνάκη (σ.70).

       Ο π. Ελευθέριος παρόλο που ήταν στρατιωτικός, πάντοτε υποστήριζε ότι πρωτίστως ήταν ιερεύς και η ιερωσύνη είναι πάνω από όλα. Ήταν σωστός ιερεύς, ιεροπρεπής κληρικός, πρότυπο ιερωμένου. Δεν τον αλλοτρίωσε η αυστηρότητα του στρατού και η αγριάδα του πολέμου. Ήταν Παπάς. Ο π. Ελευθέριος είχε διατυπώσει έναν υπέροχο ορισμό περί ιερωσύνης. Ο ίδιος έλεγε: «είμαι λειτουργός του Υψίστου». Τι είναι ο ιερεύς; Κατά τον π. Ελευθέριο «ο πιστός και αληθής ιερεύς είναι πιστή αντανάκλαση του Κυρίου του» (σ.126).

       Ο συγγραφέας στη σελίδα 106 δημοσιεύει μια φωτογραφία η οποία αποδεικνύει την ιεροπρέπεια του π. Ελευθερίου. Στη φωτογραφία βρίσκεται ανάμεσα σε έναν αξιωματικό και στο νοσηλευτικό προσωπικό, έχει ληφθεί στο 1ο στρατιωτικό νοσοκομείο Σμύρνης (σ.107) όπου νοσηλεύτηκε το 1921 μετά από σοβαρό τραυματισμό. Φωτογραφίζεται κλινήρης. Θα περίμενε κανείς, αφού ήταν τραυματίας στο κρεβάτι, να φοράει τις πιτζάμες του νοσοκομείου. Κι όμως, ο π. Ελευθέριος δεν αποχωρίζεται την ιεροπρεπή εμφάνισή του. Φοράει το ράσο του κληρικού, το σκούφο του μοναχού, το Σταυρό του Αρχιμανδρίτου, τα παράσημα του στρατιωτικού. Στο χέρι του κρατάει ένα βιβλίο. Ο συγγραφέας επισημαίνει ότι το βιβλίο αυτό είναι το Ευαγγέλιο! (σ.107). Είναι το Ευαγγέλιο από την πλευρά που έχει την εικόνα της Σταυρώσεως του Χριστού.
       Ο π. Ελευθέριος ήταν φιλακόλουθος. Αγαπούσε να τελεί τις ακολουθίες. Μόλις καταλάγιαζε από την μάχη, τελούσε τον Εσπερινό, και πάντα πριν και μετά τη μάχη τελούσε τη Θεία Λειτουργία (σ.51). Όταν κέρδιζαν κάποια μάχη και απελευθέρωναν ελληνικές πόλεις, τελούσε τη Δοξολογία (σ.52). Τακτικά συναντάμε στο ημερολόγιό του αναφορές ότι τελούσε τη Θεία Λειτουργία (σ.93), ότι ο ίδιος κοινωνούσε, ότι μετέφερε την Θεία Κοινωνία για να κοινωνήσει το στράτευμα, «για κήρυγμα και λειτουργιές όλους τους συμμαζεύει» (σ.77). Σε μεγάλες εορτές λειτουργούσε πάντοτε, είτε ως διάκονος σε εκκλησίες διακονώντας άλλους ιερείς, είτε αργότερα μόνος του ως αρχιμανδρίτης (σ.75). Ιδιαίτερη φροντίδα έδειχνε και για τους φονευθέντες, τους οποίους κήδευε με περισσή φροντίδα (σ.55, 56). Αργότερα, κατά την διαμονή του στην Αθήνα, συνέχισε να λειτουργεί σε στρατόπεδα και να τελεί τις ιερές ακολουθίες (σ.123).

       Ο π. Ελευθέριος ως κληρικός διακρινόταν από γνήσια εκκλησιολογία. Δεν έκανε τίποτε χωρίς την απαραίτητη εκκλησιαστική άδεια, δίχως την σεπτή εντολή του Αρχιερέως. Στις σελίδες 62 και 63, ο συγγραφέας δημοσιεύει την έγγραφη άδεια του Μητροπολίτου Αθηνών προς τον Αρχιδιάκονο Παΐσιο Νουφράκη, για να επιτελεί τας Εκκλησιαστικάς υπηρεσίας στο στρατό με την άδεια της κατά τόπον εκκλησιαστικής αρχής. Όπου βρισκόταν συναντούσε τον επίσκοπο της περιοχής για να λαμβάνει την ευλογία του, όπως στη Θεσσαλονίκη όπου επισκέφθηκε τον Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης Γεννάδιο (σ.54).

       Ο π. Ελευθέριος δεν ξέχασε ποτέ ότι πρωτίστως ήταν μοναχός, ήταν καλόγερος. Άλλωστε, ο πόλεμος και η μάχη ήταν από τη φύση τους καταστάσεις που απαιτούσαν λιτή και ασκητική ζωή. Ακόμη και μετά τη λήξη των πολέμων, όταν πια εγκαταβίωνε σε ένα παράπηγμα που του παραχωρήθηκε από το στρατό (σ.123) και στη συνέχεια σε ένα σπιτάκι στο κέντρο της Αθήνας, στους Αμπελοκήπους, ακόμη και τότε ζούσε ασκητικά και μοναχικά (σ.131). Μόνος του φρόντιζε το σπιτάκι του και τον εαυτό του. Όταν οι ιατροί του στρατιωτικού νοσοκομείου του πρότειναν να του στείλουν νοσηλεύτρια να περιποιείται τα τραύματά του, δεν το δέχτηκε. Δεν δέχθηκε ούτε τη γηραιά αδελφή του, που του πρότεινε να μένει σπίτι του να το περιποιείται, αλλά την απέτρεψε λέγοντας: «εγώ είμαι καλόγερος» (σ.126). Μόνος του καθάριζε το σπίτι του, μαγείρευε, έπλενε τα ρούχα του. Το σπιτάκι του χαρακτηρίστηκε ως ένα «μοναστηράκι», ένα «πνευματικό στρατηγείο» (σ.123).

       Ο π. Ελευθέριος ήταν φιλόπονος, εργατικός, αεικίνητος, αγωνιστής. Δεν ήξερε τι θα πει ξεκούραση, άδεια, διακοπές. Αυτές οι έννοιες ήταν παντελώς άγνωστες στη ζωή του. Ήταν αγωνιστής και ο ίδιος πολλές φορές επεδίωκε να καταταγεί στη μάχη. Όταν ζήτησε άδεια ως διδάσκαλος να καταταγεί στο στρατό για να μεταβεί στη μάχη, υπήρξαν δυσκολίες οι οποίες ξεπεράστηκαν με την επιμονή του και τον ζήλο που επέδειξε (σ.45). Στο έγγραφο της Εκκλησίας της Ελλάδος με το οποίο του παρέχεται η άδεια για να καταταγεί στο στρατό, διατυπώνεται ξεκάθαρα ότι κατατάσσεται «οικία αυτού βουλήσει και διακαή πόθω» (σ.63). Ακόμη και μετά την αποθεραπεία του από διαμπερές τραύμα, ποθούσε να βρεθεί ξανά στη Μικρά Ασία για να αγωνιστεί (σ.107). Το ίδιο συνέβη και όταν, στρατεύματα επιχειρούσαν στη Θράκη, τότε και πάλι ο π. Ελευθέριος ζήτησε επιμόνως να ενταχθεί στο Δ΄ σώμα στρατού (σ.117). Ακόμη και μετά τη λήξη των πολέμων, ο π. Ελευθέριος δεν εφησύχασε, αλλά παρέμεινε στο στρατό με δική του αίτηση για να συνεχίσει την αποστολή του (σ.119).

       Ο π. Ελευθέριος ήταν εξαίρετος αξιωματικός. Αγαπούσε το στρατό, τους στρατιωτικούς, τους οπλίτες. Αγαπούσε το ποίμνιό του. Όλους τους φρόντιζε. Κατάφερε να τους εμπνέει και να τον σέβονται ανεξαρτήτως στρατιωτικού βαθμού. Ήξερε να συνταιριάζει το λειτούργημα της ιερωσύνης με την ιδιότητα του στρατιωτικού. Γνώριζε την τέχνη του πολέμου. Ο ίδιος με το όπλο στο χέρι βρισκόταν πάντοτε στην πρώτη γραμμή (σ.50). Πρώτος ανέβηκε στα πυροβόλα που είχαν εγκαταλείψει οι τούρκοι στην Καστανιά Κοζάνης (σ.49). Να σημειωθεί ότι κατετάγη στο στρατό, ως στρατιωτικός κληρικός, όχι σε καιρό ειρήνης, αλλά εν καιρώ πολέμου. Δεν πρόλαβε να εκπαιδευθεί. Αποδείχθηκε όμως ότι ήταν έτοιμος για την μεγάλη του αποστολή. Κατετάγη και αμέσως επιτέλεσε την αποστολή του στον πόλεμο και στη μάχη. Έλαβε το «βάπτισμα του πυρός» στην αποφασιστική μάχη του Σαρανταπόρου (σ.47). Ο π. Ελευθέριος έλαβε μέρος, όχι μόνο σε δυο τρείς, πέντε ή δέκα μάχες, αλλά σε είκοσι επτά μάχες (σ.80 κ 124).

       Ο συγγραφέας στη σελίδα 80 δημοσιεύει λεπτομέρεια από φωτογραφία του π. Ελευθερίου που φέρει τα παράσημά του. Διακρίνονται τα μετάλλια και οι σταυροί πολεμικής αξίας. Στη φωτογραφία διέκρινα το χρυσό σταυρό του τάγματος του Σωτήρος, αργυρό αριστείο ανδρείας, μετάλλιο στρατιωτικής αξίας, πολεμικό σταυρό Α΄ τάξεως ετών 1916 – 1917 με δέκα πρόσθετες απονομές πράγμα πολύ σπάνιο, δύο μετάλλια βαλκανικών πολέμων το ένα από δύο μάχες και το άλλο από πέντε και το διασυμμαχικό μετάλλιο νίκης.
       Δεν είναι τυχαίο ότι η οδός όπου έμενε στους Αμπελοκήπους ονομαζόταν οδός Μικράς Ασίας (σ.131). Σίγουρα θα του θύμιζε τις αλησμόνητες πατρίδες εκεί που πολέμησε. Ακόμη και μετά τη λήξη των πολέμων, ως ιερέας παρέμεινε στο στρατό και προσέφερε τις υπηρεσίες του σε στρατιωτικές μονάδες της ευρύτερης περιοχής των Αθηνών (σ.119). Έφτασε έως το βαθμό του ταγματάρχου και απεστρατεύθη με τον επόμενο βαθμό, του αντισυνταγματάρχου (σ.123).

       Ο π. Ελευθέριος ήταν δεινός κήρυκας και μορφωμένος κληρικός. Κατά τη διάρκεια των εκστρατειών και των μαχών κήρυττε το λόγο του Θεού. Αποκαλείται ως «Ιεροκήρυξ και Ιερομύστης». Εμψύχωνε με τα κηρύγματά του (σ.105) και ενίσχυε την πίστη στο Θεό. Στους συναγωνιστές του, τους «…έλεγε μη φοβούνται, - μον’ να θαρρούν εις τον Σταυρόν γιατ’ απ’ αυτόν φρουρούνται» (σ.79). Είχε χάρισμα στην παιδαγωγική, στη μετάδοση γνώσεων. Να σημειωθεί ότι διετέλεσε δάσκαλος λίγο πριν καταταγεί στο στρατό. Από την αλληλογραφία του με τα ανίψια του αποδεικνύεται ότι ήταν υπέροχος παιδαγωγός (σ.122). Ήταν λόγιος και ποιητής. Σπούδασε δάσκαλος και θεολόγος. Ήταν καταρτισμένος κληρικός. Έγραψε σε έμμετρο λόγο και δημοσίευσε τις εντυπώσεις του από τους αγώνες σε ένα πόνημα με τίτλο: «Πολεμικαί Αναμνήσεις» (σ.71). Στο βιβλίο στη σελίδα 72 υπάρχει φωτογραφία από το εξώφυλλο του πονήματος.

       Τέλος, ο π. Ελευθέριος ήταν φιλάνθρωπος. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι οι διαθήκες του, τις οποίες απαριθμεί ο συγγραφέας. Τη μικρή περιουσία του την άφηνε σε κοινωφελή ιδρύματα: στο ταμείο αναπήρων πολέμου, στο ταμείο ορφανών Βουλιαγμένης, στο ταμείο τραυματιών στρατιωτών, στο νοσοκομείο «Σωτηρία», στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, στον Πανάγιο Τάφο, στο εκκλησιαστικό ταμείο Αθηνών, στον εθνικό στόλο, στο δημοτικό νοσοκομείο Ρεθύμνης, στους συλλόγους τυφλών. Άφηνε χρηματικό ποσόν για τις σπουδές των υποψηφίων ιερέων με την προϋπόθεση να μην γίνουν πλεονέκτες και σπάταλοι, αλλά να είναι «ολιγαρκείς, σώφρονες και νηφάλιοι» (σ.127). Βοήθησε τις αδελφές του και αποκατέστησε τα ορφανά ανίψια του που τον είχαν σαν πατέρα (σ.122).

       Παράλληλα με την υλική φιλανθρωπία του, διέθετε και πνευματική φιλανθρωπία. Μέσα από το ημερολόγιό του και τις διαθήκες του διακρίνεται καθαρά η πικρία που δοκίμασε από τη συμπεριφορά διαφόρων ανθρώπων, τόσο στο στρατό, όσο και στην καθημερινότητα και στους οποίους προσφέρει εγκάρδια και ειλικρινή τη συγχώρεσή του (σ.129).

       Και ερχόμαστε στο ιστορικό εκείνο γεγονός της Θείας Λειτουργίας την οποία τέλεσε ο π. Ελευθέριος στην Αγιά Σοφιά. Όπως ανέφερα και στην αρχή, τα γραφόμενα του συγγραφέα κ. Αντώνιου Στιβακτάκη αποτελούν ιστορικοφιλολογική πηγή, αφού καταγράφει τις προφορικές διηγήσεις του παππού του, συναγωνιστού του π. Ελευθερίου. Σε δύο σημεία του βιβλίου του εξιστορεί τη Θεία Λειτουργία στην Αγιά Σοφιά. Στη σελίδα 87 και εφεξής και στη σελίδα 211 όπου αναδημοσιεύει παλαιότερο άρθρο του, το οποίο είχε δημοσιεύσει στην εφημερίδα «Μεσόγειος».

       Η περιγραφή του κ. Στιβακτάκη για την Θεία Λειτουργία στην Αγιά Σοφιά θεωρείται ως η πληρέστερη μαρτυρία και το αρτιότερο ιστορικό τεκμήριο. Μάλιστα, ο Διευθυντής των στρατιωτικών ιερέων του Γενικού Επιτελείου Στρατού Αρχιμανδρίτης Μελέτιος Κουράκλης, τόσο σε άρθρο του στη «Στρατιωτική Επιθεώρηση» Μαρτίου – Απριλίου έτους 2004 σελ. 62, όσο και στο μνημειώδες έργο του «Θρησκευτικοί Λειτουργοί στο Στράτευμα διά Μέσου των Αιώνων», στη σελ. 589 (φωτογραφία του εξωφύλλου του βιβλίου του Αρχιμ. Μελετίου παραθέτει ο συγγραφέας στη σελίδα 224), παραθέτει σχεδόν αυτούσια την τεκμηριωμένη μαρτυρία του κ. Στιβακτάκη. Τόσο το άρθρο του κ. Στιβακτάκη που πρωτοδημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Μεσόγειος», όσο και η αναφορά του π. Μελετίου, βρίσκονται στο βιβλίο στις σελίδες 211 και 221 αντίστοιχα.

       Θα ήθελα να συνδέσω τη μαρτυρία του συγγραφέα περί της Θείας Λειτουργίας με ένα άρθρο του που δημοσίευσε στο περιοδικό «Άγκυρα Ελπίδος». Εκεί αναφέρεται στους τελευταίους υπερασπιστές του Βυζαντίου, οι οποίοι ήταν Κρητικοί! Το βιβλίο του κ. Στιβακτάκη αποκαθιστά το όραμα των τελευταίων αυτών Κρητικών αγωνιστών της Κωνσταντινουπόλεως, να ξανατελεσθεί η Ορθόδοξη Θεία Λειτουργία στην Αγιά Σοφιά. Αφού τελευταίοι άφησαν την Πόλη Κρητικοί, όφειλε να είναι πάλι Κρητικός ο πρώτος που θα ξαναμπεί στην Αγιά Σοφιά και να ξαναλειτουργήσει.
       Τον Ιανουάριο του 1919, τα μεταγωγικά πλοία που μεταφέρουν μονάδες του ελληνικού στρατού για την επέμβαση στην Κριμαία (σ.81), αγκυροβολούν στο Βόσπορο ανοικτά της Κωνσταντινουπόλεως. Στα πλοία επιβαίνουν μεταξύ πολλών άλλων, ο στρατιωτικός ιερέας του Συντάγματος Αρχιμανδρίτης Ελευθέριος Νουφράκης και ο παππούς του συγγραφέα Εμμανουήλ Γελασάκης. Ο Διοικητής έδωσε άδεια σε μερικούς να εξέλθουν από το πλοίο. Μαζί τους και ο Αρχιμανδρίτης Ελευθέριος Νουφράκης. Αυτό ήταν. Δεν άργησε να έρθει η ώρα που ο π. Ελευθέριος με μερικούς αξιωματικούς θα έκαναν πραγματικότητα ένα όνειρο που το περίμενε ο Ελληνισμός 466 ολόκληρα χρόνια (σ.89), να ολοκληρωθεί η Θεία Λειτουργία που βιαίως διεκόπη το 1453 (σ.97-98). Η εξιστόρηση του κ. Στιβακτάκη για τη Θεία Λειτουργία χαρακτηρίζεται ως η αρτιότερη μαρτυρία και θα ήθελα να επισημάνω μερικά μόνο σημεία:

       Για την τέλεση της Θείας Λειτουργίας μη νομισθεί ότι ο π. Ελευθέριος λειτούργησε αυθαίρετα. Το βιβλίο αναφέρει ότι οι Έλληνες στρατιωτικοί που αποβιβάσθηκαν από τα πλοία στην Πόλη, μαζί με τον στρατιωτικό τους ιερέα, είχαν σκοπό να επισκεφθούν τον Μητροπολίτη Προύσσης Δωρόθεο, τοποτηρητή τότε του Οικουμενικού Θρόνου, για να λάβουν την ευχή του (σ.89). Αυτή η σημαντική λεπτομέρεια μας επιτρέπει τη βάσιμη υποψία ότι η ευλογία που έλαβε ο π. Ελευθέριος επέτρεψε να τελεσθεί η Θεία Λειτουργία.

       Ο χρόνος που τελέσθηκε η Θεία Λειτουργία. Σύμφωνα με το συγγραφέα, τα πλοία αγκυροβόλησαν στο Βόσπορο τις πρώτες πρωινές ώρες της 5ης Ιανουαρίου. Δηλαδή η Θεία Λειτουργία, εάν τελέσθηκε την ίδια ημέρα, ήταν παραμονή Θεοφανείων. Εάν τελέσθηκε την επομένη, έως ότου εξασφαλισθεί η άδεια για αποβίβαση από τα πλοία, ήταν η 6η Ιανουαρίου, η ημέρα των Θεοφανείων.

        Η Θεία Λειτουργία δεν πραγματοποιήθηκε τυχαία. Ήταν προμελετημένη και προσχεδιασμένη. Ο π. Ελευθέριος είχε δυνατή πίστη και βεβαιότητα ότι ήταν θέλημα Θεού να τελεσθεί η Θεία Λειτουργία και ότι δεν είχε δικαίωμα να φανεί ανυπάκουος στο άγιο θέλημα του Θεού. Ο στρατιωτικός ιερέας και οι υπόλοιποι αξιωματικοί ήταν αποφασισμένοι για όλα, ακόμη και την ζωή τους να θυσιάσουν για αυτό το, τεράστιας σημασίας και εμβέλειας εθνικό γεγονός. Αυτό συμπεραίνεται από μια πολύ απλή μαρτυρία που διασώζει ο κ. Στιβακτάκης, πολύ απλή, αλλά και σπουδαία και είναι, η τσάντα του π. Ελευθερίου. Ο π. Ελευθέριος είχε ετοιμάσει και έφερε μαζί του όλα τα απαραίτητα για τη Θεία Λειτουργία, το πρόσφορο, το νάμα, τα δισκοπότηρα, το επιτραχήλιο.

       Βασική προϋπόθεση για την τέλεση της Θείας Λειτουργίας σε χώρους που στερούνται Αγίας Τραπέζης είναι η χρήση φορητής Αγίας Τράπεζας, το Αντιμήνσιο. Το απαραίτητο αυτό εκκλησιαστικό σκεύος το είχε μαζί του ο π. Ελευθέριος. Διασώζει έτσι μια μακραίωνη παράδοση όπου από την βυζαντινή εποχή, ιερείς συνόδευαν τα εκστρατευτικά σώματα και είχαν μαζί τους φορητή Αγία Τράπεζα για να τελούν τη Θεία Λειτουργία. Ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Νείλος, τον 14ο αιώνα, κωδικοποίησε αυτή τη διάταξη (Μανουήλ Γεδεών, Κανονικαί Διατάξεις, τομ. 2, Κωνσταντινούπολη 1889, σ.57-58). Καθόλου απίθανο, η χρήση των σύγχρονων Αντιμηνσίων να είναι μια παράδοση η οποία εισήχθη στην Θεία Λατρεία των Μονών και Ενοριών από τη στρατιωτική πρακτική.

       Η προσκομιδή – δηλαδή η προετοιμασία του άρτου και του οίνου στο Δισκοπότηρο ώστε να είναι έτοιμα για τη Θεία Λειτουργία – σύμφωνα με το συγγραφέα, δεν έγινε προ της Θείας Λειτουργίας, όπως συμβαίνει σήμερα, αλλά κατά την ώρα του Χερουβικού ύμνου, όπως γινόταν στις παλαιότερες χριστιανικές εποχές. Ο π. Ελευθέριος ήταν γνώστης της λειτουργικής παραδόσεως της Εκκλησίας.

       Η παρουσία πιστών στην Θεία Λειτουργία. Για τον π. Ελευθέριο είναι αυτονόητο ότι η Θεία Λειτουργία δεν είναι έργο μόνο του ιερέως αλλά και του λαού, εξ ου και Λειτουργία, έργο του λαού. Δεν μπορεί να την τελέσει μόνος του, χωρίς πιστούς. Για αυτό και όταν οι άλλοι αξιωματικοί αρχικά διστάζουν να συμμετάσχουν, ο π. Ελευθέριος δηλώνει ότι θα τελέσει έστω και μόνος. Το μόνο που χρειάζεται είναι ένας ψάλτης για να εκπροσωπεί το λαό. Φυσικά δεν τον ακολούθησε μόνος ένας, αλλά και άλλοι αξιωματικοί. Και βρέθηκαν εκεί αρκετοί Έλληνες.

       Η διάρκεια τελέσεως της Θείας Λειτουργίας. Ο π. Ελευθέριος είχε το χάρισμα της διακρίσεως. Ήξερε να διακρίνει τις καταστάσεις. Η περιγραφή της Θείας Λειτουργίας στην Αγιά Σοφιά δείχνει ότι τελέσθηκε σύντομα. Ο χρόνος διάρκειας της Θείας Λειτουργίας εξαρτάται από διάφορους παράγοντες. Θείες Λειτουργίες στις οποίες συλλειτουργούν πολλοί Ιερείς, έχουν διάρκεια για να γίνουν τα προβλεπόμενα. Όμως μια επιμήκυνση της Θείας Λειτουργίας χωρίς αιτία, μόνο για λόγους κομπασμού και αλαζονείας δεν αρμόζει. Κατά το ίδιο σκεπτικό, όταν η Θεία Λειτουργία συρρικνώνεται εξ αιτίας νωχέλειας και αθυμίας, τότε είναι αμάρτημα και ασέβεια. Εάν όμως επισπεύδεται χάριν ανάγκης και εκκλησιαστικής οικονομίας, τότε είναι προϊόν αρετής και αγιότητος. Ο π. Ελευθέριος γνώριζε πώς να τελεί τη Θεία Λειτουργία σύντομα χωρίς να διασαλεύεται η τάξη και να μην μένουν οι αγωνιστές αλειτούργητοι. Οι Έλληνες πολεμούσαν λειτουργημένοι.

       Η Θεία Λειτουργία στην Αγιά Σοφιά, μπορεί να ήταν σύντομη, όμως τελέσθηκε με κάθε λεπτομέρεια, σύμφωνα με την προβλεπόμενη τυπική διάταξη όπως τη διασώζει στην εξαίσια λεπτομερή περιγραφή του ο κ. Στιβακτάκης. Η οικονομία του χρόνου δεν εμπόδισε την άρτια τέλεσή της. Ο συγγραφέας επισημαίνει ότι: «Όλα γίνονται ιεροπρεπώς, σύμφωνα με το τυπικό της Εκκλησίας» (σ.213). Στις ημέρες μας, που η αυτοματοποίηση κατακλύζει τη ζωή μας, που ακούγεται μια ενδεχόμενη απλοποίηση της Θείας Λειτουργίας για να μην είναι κουραστική, ο π. Ελευθέριος στέλνει το μήνυμα ότι, ούτε και όταν κινδυνεύει η ζωή μας δεν έχουμε δικαίωμα να διασαλεύουμε την τάξη της Θείας Λειτουργίας. Για να μείνει ατόφια η Θεία Λειτουργία που είναι η παρουσία της Βασιλείας του Θεού στον κόσμο, θυσιάστηκαν μάρτυρες και ομολογητές.

       Αυτά τα σπουδαία μας άφησε παρακαταθήκη ο π. Ελευθέριος, ο οποίος εκοιμήθη στο μέσον την νηστείας της Παναγιάς μας, την οποία τόσο τιμούσε, την παραμονή μιας σημαντικής Δεσποτικής Εορτής, στις 5 Αυγούστου και πιθανών κηδεύτηκε στις 6 Αυγούστου του 1941, την ημέρα της εορτής της Μεταμορφώσεως του Κυρίου.

       Παρουσιάσαμε μερικά μόνο στοιχεία για τον Αρχιμανδρίτη Ελευθέριο Νουφράκη μέσα από το βιβλίο του κ. Αντωνίου Σιβακτάκη: «Αρχιμανδρίτης Ελευθέριος Νουφράκης, μια Εμβληματική Μορφή του Ελληνισμού», το οποίο εκδόθηκε από τον πολιτιστικό σύλλογο Αλώνων Ρεθύμνου «ο Κρυονερίτης», το χωριό καταγωγής του π. Ελευθερίου. Επιλέχθηκαν κάποια στοιχεία του βιβλίου τα οποία αποδεικνύουν και καταδεικνύουν ότι ο Αρχιμανδρίτης Νουφράκης είναι σύμβολο, είναι ο ιδανικός στρατιωτικός ιερέας και γίνεται πρότυπο για εμάς τους νεώτερους στρατιωτικούς ιερείς, αλλά και για κάθε αγωνιζόμενο άνθρωπο.

       Μέσα από την ιεροπρέπειά του, τις θεολογικές γνώσεις του, την οργανωτικότητά του, τη μεθοδικότητά του, την αγωνιστικότητά του, μα πάνω από όλα, την θερμή του Πίστη και αφοσίωσή του στο Θεό, η μορφή του γίνεται επίκαιρη, για να αντλούμε παράδειγμα και δύναμη στον σημερινό αγώνα μας. Στην εποχή μας, το πρόσωπο του Αρχιμανδρίτου Ελευθέριου Νουφράκη γίνεται σύμβολο, εμβληματική μορφή και η ζωή του πρότυπο βιώματος, που καθοδηγεί και μας εμπνέει για να αντέχουμε και να ανταπεξέλθουμε σε καιρούς δίσεκτους και οργισμένους για το γένος μας και τον τόπο μας. Πολύ σοφά, λοιπόν, ο συγγραφέας κ. Αντώνιος Στιβακτάκης κλείνει το βιβλίο του με το ποίημα του διδάσκαλου Κωστή Λαγουδιανάκη, με τους στίχους: «Μέσα σε βαροχειμωνιές και μες στ’ αγριοκαίρι, χρειάζεται ο τόπος μας έναν παπα-Λευτέρη»!
       Σας ευχαριστώ!